Eckeltsche Beek — het verhaal van mens en water 

Als je langs de Eckeltsche Beek loopt, lijkt het misschien gewoon een heldere stroom door bossen en heide. Maar dit beekje vertelt een verhaal dat veel verder gaat dan alleen water dat door het landschap kabbelt. Het is het verhaal van hoe mensen leefden mét het water, hoe ze het probeerden te gebruiken, te dompelen in hun dagelijkse leven — en hoe ze later leerden om het water weer vrij te laten stromen. 

Een beek geboren uit oude geulen 

De Eckeltsche Beek is geen diepe rivier of een brede vaart, maar een terrassenbeek in een oude riviergeul van de Maas. In tijden dat het water door ijstijden en eeuwenlange erosie het landschap vormde, ontstonden natuurlijke dalen en loopjes in de bodem — de eerste aanwijzingen van wat later de beek werd. 

Water als werkpaard 

In de 19e eeuw probeerden mensen de beek vooral te beheersen. Om de landbouw rond de beek productiever te maken, werd de waterloop rechtgetrokken zodat water sneller weg kon — een manier om natte grond droog te leggen en ziekten te bestrijden. Maar dat had een keerzijde: de beek verloor veel van zijn variatie, vertrouwde bochten en rijke oevers. Voor lokale boeren betekende dit meer droge, bruikbare grond. Maar voor de natuur — en later ook voor de mens — werd het duidelijk dat zo’n kaarsrechte beek niet het beste uit het water en het landschap haalde. 

Water in balans — herinrichting & samenleven 

In de vroege jaren 2000 veranderde het perspectief. Men zag niet langer de beek als probleem, maar juist als kans voor natuur, landschap en duurzaamheid. In 2005–2006 werd de Eckeltsche Beek door het Waterschap Limburg (samen met omwonenden, boeren, natuurorganisaties en beheerders) heringericht en weer zoveel mogelijk in zijn natuurlijke loop gebracht. Wat gebeurde er toen? Stuwen verdwenen, zodat vissen vrij konden zwemmen. Het water kreeg ruimte om te meanderen, zoals het vroeger deed. De beek kreeg weer natuurlijke bochten, variërende stroomsnelheden en natuurlijke oeverstructuren. Hierdoor kon meer water worden vastgehouden bij hevige regenval — belangrijk voor landbouw én natuur. De beek helpt nu om grondwaterstanden te herstellen, wat belangrijk is in een gebied dat gevoelig is voor droogte én verdroging. 

Door deze verandering kwam de natuur op veel plekken terug. De beek is nu leefgebied van ijsvogels. Libellen, weidevogels, vissen en waterinsecten vinden hier nieuwe kansen om te groeien. 

Belevingstips:  

• In het noordoosten van de Eckeltse Bergen zijn de karakteristieke paraboolduinen te zien. Je kunt er rustig wandelen op de paden en er is in het gebied ook een gemarkeerde wandelroute beschikbaar. https://www.visitnoordlimburg.de/nl/eckeltse-bergen 
• De uitkijktorens in Wellerlooi en Afferden bieden een adembenemend uitzicht over de Maasduinen en de omliggende natuur. https://www.visitnoordlimburg.de/nl/must-sees-de-maasduinen-een-gids-voor-natuurliefhebbers-en-cultuurzoekers  
• Overnacht midden in de natuur bij Vakantiewoning De Vertoeverij en ervaar de rust van de Eckeltsche Beek van dichtbij. https://www.visitnoordlimburg.de/nl/vakantiewoning-de-vertoeverij

Steenfabriek Nuance werd in 1912 opgericht als handvormfabriek met veldovens. In 1917 werd de fabriek gemoderniseerd met machines en een ringoven. In dat jaar werd ook deze woning voor de bedrijfsleider gebouwd. Hierdoor had deze persoon altijd controle over de fabriek, de arbeiders en alle werkzaamheden. 

In 1973 werd de ringoven, links achter deze woning, gesloopt in het kader van een sanering. Vier jaar later ging het weer beter in de baksteenwereld en besloot de familie Tol hier een nieuwe fabriek te bouwen. Dit mocht vanwege de saneringsregels niet op de plek van de oude oven, dus kwam die nieuwe oven, een tunneloven, rechts achter de bedrijfsleiderswoning. Tegenwoordig heeft het pand geen connectie meer met de fabriek.

Foto: Collectie Marcel Dings

Sjang Clevers richtte in 1912 de steenfabriek in Heukelom op. Deze zal later onder de naam Nuance bekend worden. Blijkbaar gingen de zaken goed, want in 1919 bouwde hij op korte afstand van het bedrijf het riante landhuis Angelbeck. Clevers woonde hier met vrouw en geadopteerde dochter. Enkele jaren later werd het pand verkocht, omdat het slecht ging met de fabriek. 

In 1931 brandde het pand voor een deel af. Plannen om het te herbouwen en een andere bestemming te geven werden niet uitgevoerd. In de Tweede Wereldoorlog werden de overblijfselen van het pand door oorlogsgeweld totaal verwoest. Hierna werden de laatste restanten van het landhuis gesloopt. Alleen de vier vervallen pilaren aan de Rijksweg bleven staan en markeren nog steeds de voormalige toegangsweg naar de villa. De pilaren zijn wel iets naar achteren geplaatst om de aanleg van een nieuw fietspad mogelijk te maken.

Foto: Collectie Marcel Dings en Marcel Dings

Steenfabriek Nuance bouwde diverse arbeiderswoningen in Heukelom. Dit was in de periode tot 1960 een beproefde methode van steenfabrikanten om hun arbeiders voor lange tijd aan het bedrijf te binden. Want door het ontbreken van sociale wetgeving was het enige tijd zo dat, als de arbeiders stopten met werken bij de baas, ze meteen met hun gezin het huis uit moesten en op straat stonden. Een ander voordeel voor de baas was dat de arbeiders snel naar het werk geroepen konden worden als dit in bepaalde situaties nodig was. Nuance kocht in 1918 een woning tegenover de Antonius Abtkapel. Kort daarop bouwde ze tegenover de fabriek zeven kleine woningen, die ondertussen al lange tijd afgebroken zijn. In 1922-1923 werden vier dubbele huizen gebouwd aan Gening. We staan nu bij de laatst overgeblevene van deze vier gebouwen.

Foto: Marcel Dings en Dorpsarchief Afferden

Tegen de tijd dat de klei bij de Eckeltsche Beek opraakte, had de directie van Steenfabriek Nuance weer nieuwe kleirijke gronden gekocht. Deze lagen nog verder verwijderd van de fabriek, in het Leegveld, bij de stuw van Sambeek. Om de klei op de fabriek te krijgen werd in eerste instantie het smalspoor verlengd. Na verloop van tijd werd dit vervangen door vervoer met vrachtauto’s en schepen.

Foto: Marcel Dings en Kadaster

Steenfabriek Nuance werkte vanaf de oprichting in 1912 met de klei die in de directe omgeving voorhanden was. Dat was in die tijd normaal, want vanwege de hoge transportkosten werden de meeste fabrieken gebouwd waar de klei voorhanden was. Na verloop van tijd raakte de klei in de directe omgeving op. Om de toekomst van de fabriek veilig te stellen, werden kleirijke gronden bij de monding van de Eckeltse Beek gekocht. Een smalspoor werd aangelegd om het mogelijk te maken met trammetjes en kiepkarren de klei naar de fabriek te vervoeren.

 Nadat de klei hier afgegraven was, werd het nu lager gelegen gebied teruggegeven aan de natuur.

Foto: Marcel Dings en Kadaster

In 1912 werd in Heukelom door Sjang Clevers (1886-1944) een steenbakkerij met veldovens opgericht. De gemaakte stenen waren zo goed, dat in 1917 besloten werd op het terrein een ringoven te bouwen. Onder achtereenvolgens de namen St. Antonius en Nuance werden veel handvormstenen gemaakt. In 1977 kwam een tunneloven. Sinds 2002 vormt de fabriek een onderdeel van het internationale bedrijf Wienerberger. De mechanische handvormstenen worden voor een groot deel in Duitsland verkocht. 

We zijn hier aan de achterkant van de fabriek en zien de grote kleivoorraden die hier liggen. Die zijn voldoende om een flink aantal maanden stenen te kunnen maken. Kijken we hier richting Maas, dan zien we een pad dat naar een aanlegplek voor schepen leidt. Hier meren de schepen aan die de klei aanvoeren. Met laadschoppen wordt de klei vanuit de schepen in vrachtwagens gestort en zo naar het fabrieksterrein gereden.

Foto: Collactie Marcel Dings en Marcel Dings

De huidige Antonius Abtkapel werd in 1676 gebouwd. De fundamenten van haar voorganger zijn nog in de grond aanwezig, met name het oude koorgedeelte. De kapel is sinds 1992 eigendom van de parochie Bergen. Antonius Abt, ook wel Antonius van Egypte, is een christelijke heilige met als naamdag 17 januari. Hij wordt gezien als de vader van het kloosterleven. In de meeste afbeeldingen staat een varken aan zijn voeten. 

De kapel is in deze keramische route opgenomen, omdat de nabijgelegen steenfabriek in Heukelom (tegenwoordig Wienerberger Nuance) een tijdlang naar de kapel vernoemd is: Stoomsteenfabriek “St. Antonius”.

Foto: Marcel Dings